Jest 28 maja 2026 r. Otoczony zielenią neoklasycystyczny budynek Sejmu emanuje powagą, a pod kopułą – emocje aż kipią.

Co takiego je wzbudziło? Otóż projekt ustawy o zmianie niektórych ustaw w celu wzmocnienia nadzoru sądowego nad kontrolą operacyjną.

Domagamy się tego od ponad dekady, także na pewno rozumiecie nasze pełne nadziei oczekiwanie na możliwość zabrania w tej sprawie głosu. Rząd przedstawił projekt już w 2025 r., deklarując, że jego celem jest wzmocnienie kontroli sądowej nad służbami. Obecnie ta kontrola jest fikcją, więc wszystko wskazywałoby na to, że co do zmian ustosunkujemy się totalnie na tak. Uważamy jednak, że – oprócz wzmocnienia nadzoru sądowego – potrzebne jest też wprowadzenie mechanizmu informowania osób poddanych inwigilacji, że były obiektem zainteresowania służb (z wyjątkami, rzecz jasna, nie chcemy informować przysłowiowych szpiegów, że służby ich obserwują). Potrzebne są też pewne zmiany w samym pomyśle na kontrolę sądu.

Rządzący uznali, że „ze względu na znaczenie projektu dla praw obywatelskich” nie będzie konsultacji publicznych.

Serio? Serio, serio.

No to jak oni tak, to my meldujemy się na pierwszej w tej sprawie komisji sejmowej (rzeczonego 28 maja). Z ręką na sercu: nie powiedzieliśmy tam nic, czego nie było w naszych wcześniejszych dwóch opiniach. Nie wierzycie? Przeczytajcie transkrypcję! Zaznaczyliśmy, że uważamy projekt za przełomowy oraz że trzeba jeszcze wprowadzić obowiązek informowania osób inwigilowanych.

W naszej pochwało-krytyce znaleźliśmy się w doskonałym towarzystwie: o konieczności wzmocnienia projektu mówili też m.in. Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych Mirosław Wróblewski, przedstawicielka Rzecznika Praw Obywatelskich dr Dominika Czerniak i dyrektorka Amnesty International Polska Anna Błaszczak-Banasiak.

Firmujący projekt gen. Kujawa stwierdził, że jest strapiony tą krytyką. Złożyliśmy 2 (dwie!) opinie, więc nie wzrusza nas to, a zarzuty, że „chcemy informować szpiegów i terrorystów, że państwo się nimi interesuje” traktujemy jako niepotrzebną demagogię. Wielokrotnie mówiliśmy, że służby powinny móc odstąpić od informowania osoby inwigilowanej – w określonych sytuacjach i pod kontrolą sądu. Ale dopóki nie ma informowania, to służby mogą bezkarnie słuchać rozmów adwokatów z klientami, dziennikarzy z ich źródłami informacji czy aktywistów zajmujących się kontrolowaniem władzy.

Pozostaje mieć nadzieję, że gen. Kujawa nie zrezygnuje ze słusznego kierunku, który obrał, przygotowując projekt, i na chłodno rozważy, jak zrealizować postulaty zgłaszane przez społeczeństwo obywatelskie i RPO.

A dlaczego potrzebujemy informowania o inwigilacji*? Z co najmniej czterech powodów:

1. Bo państwo ma obowiązek chronić prawa człowieka – w tym prawo do prywatności.
2. Bo to forma zewnętrznej kontroli nad służbami, potrzebnej, by ograniczyć pole do nadużyć i zwiększyć zaufanie do służb.
3. Bo praworządność wymaga stosowania wyroków trybunałów.
4. Bo informowanie chroni nie tylko prywatność jednostki, ale dobro całego społeczeństwa.

*W określonym czasie po zakończeniu śledztwa, z wyjątkami zatwierdzanymi przez sąd.

O prawie do informowania piszemy na naszej stronie. Przywoływane wcześniej opinie znajdziesz tu i tu.

Szukacie dłuższej lektury na lato? Polecamy „Bóg Techy” Sylwii Czubkowskiej (nie tylko dlatego, że pisze w niej również o nas ;-)). A jeśli lubicie opowieści o technologiach z nutką dramatyzmu, „Imperium sztucznej inteligencji. Sny i koszmary w OpenAI Sama Altmana” Karen Hao jest właśnie dla Was.

Jeśli zaś lubicie słuchać, polecamy archiwalne odcinki podcastu Panoptykon 4.0, np. rozmowę z Cvetą Dymitrovą o tym, czy AI sprawdzi się w roli terapeuty.